به گزارش جهان صنعت نیوز: در گزارش تراز پرداخت‌های بانک مرکزی ، ترازپرداخت‌ها برآیند خالص حساب جاری، حساب سرمایه و اشتباهات و از قلم افتادگی‌ها است. براساس آخرین آمارهای بانک مرکزی، تراز کل پرداخت‌های کشور، که در سال‌های 1397 و 1398 با مازاد همراه بود، در سال 1399 با کسری 6/2 میلیارد دلاری همراه شده است. در بخش حساب کالایی، اگرچه کشور با مازاد همراه بوده، اما رقم آن در سال 1399 به کمترین سطح خود طی 10 سال اخیر (1390 تا 1399) رسیده است. در حالی که حساب کالایی کشور در سال 1390 مازاد 4/21 میلیارد دلاری را تجربه کرده بوده، در سال 1399 به مازاد 2/3 میلیارد دلاری رسیده است.

بر اساس گزارش معاونت بررسی‌های اقتصادی اتاق تهران، در بخش حساب کالایی غیرنفتی، طی چهار سال منتهی به 1399، کاهش بیشتر واردات نسبت به صادرات باعث شده کسری تراز تجاری غیر‌نفتی، کمی بهبود یابد و به کمترین سطح خود طی سال 1390 تا 1399 برسد. در بخش حساب کالایی نفتی نیز کاهش توام صادرات و واردات نفتی باعث شده از سال 1396 به بعد، مازاد تراز آن کاسته شود و در سال 1399 به کمترین سطح خود طی 10 سال اخیر برسد. در بخش حساب خدمات نیز صادرات و واردات خدمات کشور در سال 1399 افت قابل توجهی را نسبت به سال 1398 داشته است؛ اگرچه افت توام این دو باعث شده کسری تراز خدمات نسبت به سال 1398 تغییر چشمگیری نداشته باشد. اگرچه صادرات خدمات از سال 1396 تا 1398 کمی افزایش یافته بود، اما واردات خدمات از همان سال 1396 رو به کاهش بود. حساب سرمایه کشور نیز در سال 1399 با کسری همراه شده، اگرچه نسبت به سال 1398،کسری آن کمی بهبود یافته است. بیشترین کسری حساب سرمایه طی این 10 سال مورد بررسی به سال 1396 اختصاص داشته که 4/19 میلیارد دلار است.

موازنه کل پرداخت‌ها

در سال 1399، موازنه کل پرداخت‌های کشور، که به عبارتی تغییر در دارایی‌های خارجی بانک مرکزی را نشان می‌دهد، با کسری 6/2 میلیارد دلاری مواجه شده است. این کسری در حالی رخ داده که طی دو سال پیش از آن، موازنه پرداخت‌های کشور با مازاد همراه بود. البته طی 10 سال اخیر، در دو سال 1395 و 1396 نیز موازنه پرداخت‌ها کسری‌های حدود هشت میلیارد دلاری را تجربه کرده بود که علت اصلی آن کسری حساب سرمایه بوده که از مازاد 3/2 میلیارد دلاری در سال 1394 به کسری 12 میلیارد دلاری در سال 95 و کسری 19 میلیارد دلاری در سال 1396 رسیده بود. طی 10 سال اخیر، بیشترین مازاد تراز پرداخت‌ها مربوط به سال 1390 و معادل 4/21 میلیارد دلار است. پس از آن، با فشار بیشتر تحریم‌ها موازنه کل پرداخت‌ها کمتر و در برخی سال‌ها با کسری قابل توجهی مواجه شده است. به نظر می‌رسد اثر تشدید تحریم‌های ایران روی تراز پرداخت‌ها در سال 1398 و 1399 بیش از دوره مشابه تحریم قبل یعنی طی دو سال 1391 و 1392 است. به طوری که پس از تشدید تحریم‌ها، در سال 1398 مازاد تراز پرداخت‌ها حدود 87 درصد ولی در سال 1391حدود 43 درصد نسبت به سال قبل کاهش یافته است.

حساب کالا

با فرض صفر بودن واردات نفتی کشور در سال 1399، حساب کالایی کشور در این سال با مازاد 2/3 میلیارد دلاری همراه شده که طی 10 سال اخیر کمترین رقم است و علت اصلی آن کاهش صادرات نفتی است. پیش از این، در سال 1394 نیز تراز کالایی در سطح پایین 4/5 میلیارد دلار قرار داشته است. طی 10 سال مورد بررسی، بیشترین تراز کالایی مربوط به سال 1390 و حدود 68 میلیارد دلار بوده است. نمودار «حساب کالایی کشور» نشان می‌دهد در سه سال منتهی به 1399، خالص درآمدهای ارزی کشور از محل تجارت کالا، بیش از 90 درصد کاهش یافته است. چنین رقمی حتی پس از تحریم‌های سال 1390 نیز بی‌سابقه بوده که دلیل مهم آن کاهش صادرات نفتی و عدم رشد صادرات غیرنفتی است.

حساب کالا-تراز کالایی غیرنفتی کشور

طی 10 سال اخیر، تراز کالایی غیر‌نفتی کشور همواره منفی بوده است. با وجود این طی چهار سال اخیر تا حدودی تراز غیرنفتی بهبود یافته؛ به طوری که از حدود 38 میلیارد دلار در سال 1396 به حدود 18 میلیارد دلار در سال 1399 رسیده است. این بهبود در کسری تراز کالایی غیر‌نفتی عمدتا ناشی از کاهش قابل توجه واردات غیرنفتی و نه رشد صادرات غیرنفتی طی این مدت بوده است. از سال 1396 تا 1399 واردات غیرنفتی از بیش از 71 میلیارد دلار به حدود 47 میلیارد دلار رسیده و صادرات غیرنفتی نیز از 3/33 میلیارد دلار به 8/28 میلیارد دلار کاهش یافته است. طی 10 سال اخیر، واردات غیرنفتی کشور به طور متوسط سالانه با افت حدود پنج درصدی همراه شده است (هر چند در سه سال منتهی به 1399، با شیبی بیش از این مقدار کاهش یافته است). این در حالی است که متوسط رشد سالانه صادرات غیرنفتی طی 10 سال مورد بررسی فقط 8/0 درصد است.

حساب کالا-تراز نفتی کشور

در سال 1399، صادرات نفتی ایران 21 میلیارد دلار ثبت شده که نسبت به سال 1398 بیش از 27 درصد کاهش داشته است. برای رقم واردات نفتی ایران در سال 1399 رقمی درج نشده، اما در سال 1398 رقم آن ناچیز و حدود شش میلیون دلار بوده است. طی 10 سال اخیر (از سال 1390 تا 1399) به طور متوسط، صادرات نفتی ایران سالانه 5/17 درصد کاهش یافته است. متوسط رشد سالانه واردات نیز طی سال‌های 1390 تا 1397 حدود منفی 4/18 درصد بوده است. ارزش واردات نفتی در سال 1398 افت قابل توجهی را تجربه کرده و در سال 1399 نیز رقمی برای آن ثبت نشده است. کمترین ارزش صادرات نفتی کشور مربوط به سال 1399 و بیشترین آن مربوط به سال 1390 یعنی 113 میلیارد دلار است. در نمودار «تراز کالایی نفتی کشور»، اثر تحریم‌ها بر صادرات نفتی از شیب نمودار تراز تجاری نفتی در سال‌های 1398 و 1391 پس از تشدید تحریم‌ها به وضوح قابل مشاهده است.

حساب خدمات

در سال 1399، صادرات خدمات کشور 2/4 میلیارد دلار بوده که با افت حدود 62 درصدی نسبت به سال 1398 مواجه شده است. واردات خدمات کشور نیز طی این مدت 45 درصد افت داشته و معادل 2/8 میلیارد دلار رقم خورده است. این میزان صادرات و واردات خدمات، کمترین سطح طی 10 سال اخیر بوده است. طی 10 سال منتهی به سال 1399، تراز بخش خدمات همواره منفی بوده است. با کاهش همزمان صادرات و واردات طی سال 1399، حساب خدمات کشور در سال نسبت به سال 1398 تغییر قابل ملاحظه‌ای نداشته و همچنان با چهار میلیارد دلار کسری همراه بوده است. طی دو سال اخیر عامل مسلط در کاهش کسری تراز خدمات، کاهش واردات در این بخش بوده است. طی سال 1390 تا 1399، متوسط رشد سالانه صادرات و واردات خدمات کشور به ترتیب منفی 5/7 درصد و منفی 5/8 درصد بوده است.

حساب سرمایه

طی سال‌های 1390 تا 1399، در تمامی سال‌ها به استثنای سال‌های 1393 و 1394، حساب سرمایه کشور منفی بوده است. در سال 1399، حساب سرمایه کشور با کسری 3/6 میلیارد دلاری همراه بوده که نسبت به سال 1398 حدود 400 میلیون دلار بهبود یافته است. بیشترین کسری حساب سرمایه طی این 10 سال مورد بررسی به سال 1396 اختصاص داشته که 4/19 میلیارد دلار است. براساس آمارهای بین‌المللی نیز جریان ورودی سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI) ایران در سال 2020 نسبت به 2019 حدود 11 درصد افت داشته است. از جمله عواملی که در تضعیف حساب سرمایه کشور موثر است، عدم جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و خروج سرمایه از کشور است که بخشی از خروج سرمایه هم مربوط به خرید املاک در سایر کشورهای همسایه به ویژه ترکیه، اختصاص دارد. ایرانیان با سهم 4/17 درصدی از تعداد املاک و مستغلات فروخته‌شده به خارجی‌ها در ترکیه در سال 2020 و کسب رتبه اول، تعداد 7 هزار و 189 واحد مسکونی را در این سال خریداری کرده‌اند که در مقایسه با سال 2019 از افزایش 33 درصدی هم برخوردار بوده است.

پوشش نیاز ارزی حساب جاری

در 10 سال مورد بررسی، همواره عایدات ارزی غیرنفتی کشور کمتر از نیاز ارزی حساب جاری در کشور بوده است؛ اگرچه طی چند سال اخیر، با کاهش قابل توجه نیاز ارزی حساب جاری، این اختلاف کمتر شده است. کل نیاز ارزی حساب جاری کشور در سال 1399، حدود 57 میلیارد دلار بوده که نسبت به سال 1398، حدود 18 درصد کاهش داشته است. عایدات ارزی غیرنفتی نیز در سال 1399 بیش از 35 میلیارد دلار رقم خورده که با افت 20 درصدی نسبت به سال 1398 همراه شده است. بیشترین تاثیر در افت 20 درصدی عایدات ارزی غیرنفتی را صادرات خدمات داشته که سهم آن 15 واحد درصد بوده است. در بخش نیاز ارزی حساب جاری نیز افت واردات خدمات با سهم حدود 10 واحد درصد موثرترین عامل بوده است.

بدهی‌های خارجی ایران

در مقایسه با سایر اقتصادهای جهان، سطح بدهی خارجی کمی دارد و طی 10 سال مورد بررسی، سطح بدهی خارجی ایران هیچ‌گاه به 20 میلیارد دلار هم نرسیده است. نسبت بدهی خارجی به تولید ناخالص داخلی ایران در سال 1399 حدود 4/1 درصد برآورد می‌شود که رقم نسبتا پایینی است. در سال 1399 بدهی ارزی کشور 1/9 میلیارد دلار بوده که کاهش تقریبا 100 میلیون دلاری نسبت به سال 1398 را دارا بوده است. طی 10 سال 1390 تا 1399، بدهی خارجی ایران در سال 1390 در بالاترین حد خود قرار داشت (2/19 میلیارد دلار)، اما در سال‌های بعد از آن کاهش قابل توجهی را تجربه کرد و در سال 1393 به کمترین سطح آن (1/5 میلیارد دلار) رسید. پس از آن، روند بدهی خارجی کشور افزایشی بود و بعد از افزایش مجدد در سال 1396 (3/12 میلیارد دلار)، دوباره مسیر کاهشی را تا سال 1399 در پیش گرفت.